Wiele osób kojarzy upadłość konsumencką z tym, że po likwidacji majątku sąd ustala tzw. plan spłaty wierzycieli. Nie zawsze jednak tak się dzieje. Prawo upadłościowe przewiduje także sytuacje, w których sąd może umorzyć zobowiązania bez ustalania planu spłaty. To rozwiązanie jest zarezerwowane dla szczególnych przypadków, ale w praktyce ma ogromne znaczenie dla osób ciężko chorych, trwale niezdolnych do pracy albo znajdujących się w wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej.
Kiedy sąd może umorzyć długi bez planu spłaty?
Zgodnie z art. 491(16) ust. 1 Prawa upadłościowego sąd umarza zobowiązania upadłego bez ustalania planu spłaty wierzycieli wtedy, gdy osobista sytuacja upadłego w oczywisty sposób wskazuje, że jest on trwale niezdolny do dokonywania jakichkolwiek spłat w ramach planu spłaty. Chodzi więc nie o zwykłą trudność finansową, ale o stan trwały i realnie uniemożliwiający jakiekolwiek spłaty.
W praktyce mogą to być na przykład sytuacje takie jak:
trwała i poważna choroba,
niezdolność do pracy bez realnych perspektyw poprawy,
zaawansowany wiek połączony z brakiem majątku i niskimi świadczeniami,
bardzo trudna sytuacja osobista i rodzinna, która obiektywnie wyklucza możliwość wykonywania planu spłaty.
To zawsze wymaga oceny konkretnego przypadku przez sąd.
A co, jeśli sytuacja jest zła, ale nie wiadomo, czy na stałe?
Ustawa przewiduje także rozwiązanie pośrednie, czyli warunkowe umorzenie zobowiązań bez ustalania planu spłaty. Stosuje się je wtedy, gdy niezdolność do spłat wynika z osobistej sytuacji upadłego, ale nie ma jeszcze pewności, że ten stan jest trwały. W takim przypadku sąd może warunkowo umorzyć zobowiązania na okres 5 lat. Jeżeli w tym czasie ani upadły, ani wierzyciele nie złożą skutecznego wniosku o ustalenie planu spłaty, zobowiązania umarzają się definitywnie z upływem tych 5 lat.
To ważne rozwiązanie np. dla osób po ciężkim leczeniu, w trakcie rehabilitacji albo w sytuacji, gdy poprawa stanu zdrowia lub sytuacji zawodowej jest teoretycznie możliwa, ale na moment orzekania nie da się jeszcze przyjąć, że dłużnik będzie zdolny do regularnych spłat.
Czy sąd zawsze może „odpuścić” plan spłaty?
Nie. Sam fakt zadłużenia albo trudnej sytuacji finansowej nie wystarczy. Trzeba wykazać, że upadły obiektywnie nie jest w stanie dokonywać jakichkolwiek spłat. Sąd ocenia przede wszystkim osobistą sytuację dłużnika, a nie tylko to, że obecnie ma małe dochody. Znaczenie mają m.in. stan zdrowia, wiek, możliwości zarobkowe, sytuacja rodzinna i koszty utrzymania.
Dodatkowo, jeśli w postępowaniu zgromadzono fundusze masy upadłości, sąd może wydać postanowienie obejmujące podział tych środków między wierzycieli, a następnie umorzyć pozostałe zobowiązania. Czyli brak planu spłaty nie oznacza, że w sprawie w ogóle nie dochodzi do żadnego zaspokojenia wierzycieli.
Jakie długi nie podlegają umorzeniu?
To bardzo ważna kwestia. Nawet przy upadłości konsumenckiej nie wszystkie zobowiązania znikają. Prawo upadłościowe przewiduje katalog długów, które co do zasady nie podlegają umorzeniu, np. niektóre zobowiązania alimentacyjne czy wynikające z obowiązku naprawienia szkody. Dlatego przed złożeniem wniosku trzeba dokładnie przeanalizować strukturę zadłużenia, a nie zakładać, że upadłość „czyści wszystko”.
Co trzeba przygotować, żeby przekonać sąd?
W sprawach o umorzenie bez planu spłaty kluczowe są dowody. Samo twierdzenie, że „nie mam z czego płacić”, zwykle nie wystarczy. Trzeba przedstawić dokumenty pokazujące, że brak zdolności do spłat ma charakter trwały albo co najmniej długotrwały i obiektywny. W praktyce najczęściej są to:
dokumentacja medyczna,
orzeczenia o niezdolności do pracy lub niepełnosprawności,
decyzje o rencie, emeryturze lub zasiłkach,
zestawienie kosztów życia i leczenia,
informacje o sytuacji rodzinnej i mieszkaniowej.
Im lepiej pokazana jest rzeczywista sytuacja człowieka, tym większa szansa na przekonanie sądu, że plan spłaty byłby fikcją.
Co z kosztami postępowania?
Jeżeli sąd umarza zobowiązania bez ustalania planu spłaty, to zgodnie z ustawą tymczasowo pokryte koszty postępowania obciążają Skarb Państwa. To rozwiązanie ma znaczenie praktyczne, bo dotyczy zwykle osób znajdujących się w skrajnie trudnej sytuacji życiowej i finansowej.
Podsumowanie
Umorzenie długów w upadłości konsumenckiej bez planu spłaty jest możliwe, ale tylko wtedy, gdy osobista sytuacja dłużnika pokazuje w sposób oczywisty, że jest on trwale niezdolny do jakichkolwiek spłat. Jeżeli ta niezdolność może mieć charakter przejściowy, sąd może zastosować warunkowe umorzenie na 5 lat. To rozwiązania przeznaczone dla osób w naprawdę trudnym położeniu, dlatego odpowiednie przygotowanie wniosku i materiału dowodowego ma kluczowe znaczenie.
Jeżeli rozważasz upadłość konsumencką i chcesz ocenić, czy w Twojej sytuacji możliwe jest umorzenie długów bez planu spłaty, warto przeanalizować sprawę jeszcze przed złożeniem wniosku. Dobrze przygotowana strategia często decyduje o tym, czy sąd ustali wieloletni plan spłaty, czy też otworzy drogę do szybszego oddłużenia.
Doradca Restrukturyzacyjny Maciej Tokarski
Stalowa Wola
Tokarski Legal Upadłości & Restrukturyzacje