Do naszej Kancelarii trafiła sprawa o zapłatę, w której bank dochodzi od Klienta odpowiedzialności jako poręczyciela wekslowego. Roszczenie zostało oparte na wekslu wystawionym jako zabezpieczenie zobowiązania innej osoby. Tego rodzaju sprawy są dobrym przykładem, dlaczego pozwu banku opartego na wekslu nie należy traktować jako formalności ani zakładać z góry, że skoro istnieje podpisany weksel, to pozwany musi zapłacić kwotę wskazaną przez bank. Odpowiedzialność z weksla jest rzeczywiście odpowiedzialnością bardzo silną, ale nie jest odpowiedzialnością pozbawioną granic. W praktyce prawidłowo przeprowadzona analiza dokumentów pozwala niekiedy doprowadzić do oddalenia powództwa w całości, a w innych przypadkach do istotnego ograniczenia wysokości dochodzonego roszczenia.
Poręczenie wekslowe, czyli awal, zostało uregulowane w art. 30–32 Prawa wekslowego. Poręczyciel wekslowy odpowiada co do zasady tak samo jak osoba, za którą udzielił poręczenia. Nie jest to zwykłe poręczenie cywilne i nie można automatycznie przenosić na nie wszystkich zasad wynikających z Kodeksu cywilnego. Szczególnego znaczenia nabiera jednak sytuacja, gdy podpis został złożony na wekslu in blanco, a więc dokumencie, który w chwili podpisania nie zawierał jeszcze wszystkich elementów późniejszego zobowiązania wekslowego. Wtedy punktem wyjścia do obrony powinien być nie tylko sam weksel, ale również deklaracja wekslowa, umowa kredytu lub inna umowa zabezpieczona wekslem, historia spłat, wypowiedzenie umowy, sposób wyliczenia zadłużenia oraz dokumenty dotyczące wypełnienia i przedstawienia weksla do zapłaty.
Kluczowe znaczenie ma tutaj art. 10 Prawa wekslowego. Jeżeli weksel in blanco został uzupełniony niezgodnie z zawartym porozumieniem, kwestia sposobu jego wypełnienia może stać się jednym z zasadniczych zarzutów w procesie. Nie jest to konstrukcja czysto teoretyczna. Sąd Najwyższy już w wyroku z 28 maja 1998 r., II CKU 1/96, wskazywał, że przy uzupełnianiu weksla in blanco przez stronę porozumienia wekslowego wiążąca pozostaje treść deklaracji wekslowej, a jeżeli podpisał ją również poręczyciel, wierzyciel może dochodzić wobec niego roszczenia jedynie w granicach wynikających z tego porozumienia. Podobnie w wyroku z 17 marca 2011 r., III CSK 196/10, Sąd Najwyższy dopuścił możliwość obrony poręczyciela w sytuacji, w której weksel został uzupełniony na kwotę wyższą niż zakres odpowiedzialności wynikający z deklaracji. Także w późniejszym orzecznictwie podkreślano, że do czasu puszczenia weksla w obieg poręczyciel weksla in blanco może powoływać się na jego wypełnienie niezgodnie z zawartym porozumieniem. W praktyce oznacza to, że po otrzymaniu pozwu o zapłatę z weksla trzeba przede wszystkim ustalić, skąd rzeczywiście wzięła się suma wpisana na wekslu. Bank powinien być w stanie wykazać podstawę i wysokość dochodzonego zobowiązania. Analizie podlega więc kapitał, naliczone odsetki, odsetki za opóźnienie, prowizje, opłaty, koszty dodatkowe, dokonane wcześniej spłaty, sposób zaliczania wpłat oraz moment powstania wymagalności. Jeżeli suma wekslowa ma odpowiadać określonemu zadłużeniu wynikającemu ze stosunku podstawowego, nie można abstrahować od tego, czy takie zadłużenie rzeczywiście istniało właśnie w wysokości wpisanej przez bank na wekslu. Sam abstrakcyjny charakter zobowiązania wekslowego nie oznacza, że w sporze pomiędzy pierwotnymi uczestnikami zabezpieczenia nie wolno badać deklaracji wekslowej ani sposobu ustalenia wysokości zabezpieczonego długu.
Właśnie dlatego w sprawach prowadzonych przeciwko bankom nie ograniczamy analizy do jednego dokumentu. Pozew banku, weksel i wezwanie do jego wykupu to dopiero początek. Trzeba zestawić treść weksla z deklaracją wekslową, dokumentacją kredytową, historią rachunku oraz sposobem rozliczenia całej umowy. Niejednokrotnie dopiero wtedy okazuje się, że część kwoty objętej pozwem wymaga zakwestionowania albo że istnieją podstawy do podniesienia zarzutów dotyczących zakresu odpowiedzialności poręczyciela. W sprawach konsumenckich dochodzi do tego również obowiązek badania postanowień umowy z punktu widzenia ochrony konsumenta. W wyroku z 13 września 2018 r. w sprawie C-176/17, Profi Credit Polska, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej podkreślił, że procedura oparta na wekslu nie może prowadzić do pozbawienia konsumenta skutecznej kontroli potencjalnie nieuczciwych postanowień umownych.
Nie oznacza to oczywiście, że każdy podpisany weksel można skutecznie podważyć. Weksel pozostaje bardzo mocnym instrumentem zabezpieczenia. Błędem jest jednak przyjęcie odwrotnego założenia, że z bankiem nie da się wygrać, ponieważ „jest weksel”. Każda taka sprawa wymaga osobnej analizy. Jeżeli dokument został wypełniony zgodnie z porozumieniem, zadłużenie zostało prawidłowo wyliczone, a odpowiedzialność poręczyciela nie została ograniczona, pole do obrony może być niewielkie. Jeżeli jednak występują rozbieżności pomiędzy wekslem, deklaracją wekslową i rzeczywistym zadłużeniem, odpowiednio podniesione zarzuty mogą prowadzić do oddalenia żądania banku albo znaczącego zmniejszenia kwoty podlegającej zapłacie.
Tego rodzaju sprawy często łączą się również z szerszym problemem zadłużenia przedsiębiorcy lub osoby, która przed laty poręczyła zobowiązania firmy. Dlatego spór sądowy warto analizować nie tylko pod kątem samego pozwu. Niekiedy konieczne jest równoległe ustalenie, czy istnieją podstawy do negocjacji z wierzycielem, restrukturyzacji zadłużenia, postępowania o zatwierdzenie układu albo innych działań pozwalających uporządkować sytuację finansową.
Maciej Tokarski – adwokat i doradca restrukturyzacyjny w Stalowej Woli prowadzi sprawy dotyczące pozwów bankowych, weksli in blanco, poręczeń wekslowych, sporów o zapłatę oraz zadłużenia przedsiębiorców. Kancelaria łączy prowadzenie postępowań sądowych z praktyką w zakresie restrukturyzacji i prawa upadłościowego, co pozwala ocenić sprawę nie tylko z perspektywy pojedynczego procesu, ale również całej sytuacji finansowej Klienta.
Adwokat Stalowa Wola – sprawy z bankami, weksel, pozew o zapłatę, poręczenie wekslowe, restrukturyzacja zadłużenia.
Maciej Tokarski – adwokat, doradca restrukturyzacyjny, Stalowa Wola.